O'ylar
…Hozirgi adabiyotimiz naqadar yaxshi, naqadar katta bo’lmasin, kelajakda yaratiladigan buyuk o’zbek adabiyotining poydevori, faqat poydevori bo’lib qoladi.
Hayot- magnit, o’ziga tortadi, yozuvchi shu magnitni o’ziga yuqtira olsagina kitobxonni o’ziga tortadi.
Chiroyli lof-qofdan xunuk haqiqat yaxshi.
Adabiyot atomdan kuchli, lekin uning kuchini o’tin yorishga sarf qilish kerak emas.
Yozuvchi o’z ona tilisi ustiga o’z zamonasining boy madaniy tilini bilmasdan qanot bog’lamaydi. Buning misolini adabiyotimiz tarixida, hozirgi adabiyotimizda ko’rishimiz mumkin.
Yozuvchi… pokiza, chiroyli, burdli, subutli, haqgo’y bo’lishi kerak.
Yozuvchi yoshligida yoshligiga rioya talab qilsa talantiga shira tushadi, erta qariydi, keyin qariligida qariligiga rioya talab qiladi-yu umum adabityot gazini ko’rganida qunushadi, inqillaydi… bizning yoshlarimiz toy bo’la turib otning tepkisini ko’taradigan chayir, chaqqon, har qanday katta galadan ham uloqni olib chiqib, xalqning sovriniga sazovor bo’ladigan chavandoz otlar bo’lib yetishyapti.
Yozuvchini hech qachon hech kim ko’tarmaydi. Yaxshi yozuvchiniyaxshi asarlari ko’taradi, yaxshi yozuvchi ko’tarilib ketganini hatto o’zi bilmay qoladi.
Yozuvchi o’z ijodiy ishidan hech qachon qanoat hosil qilmaydi, qanoat qilgan kuni, menimcha, yomon qarigan laqma sopolga aylanadi.
Yozuvchi biron asar yozish uchun qo’liga qalam olganda hammadan burun ko’z oldiga shu narsani o’qiyotgan o’quvchini keltirsin, asarning har bir satri ko’z oldidan o’tganida chehrasida bo’ladigan o’zgarishni ko’rib tursin. Yozuvchi o’zini kattakon, bilimdon, yuksak zavq egasi bo’lgan kishi oldida imtihon berayotganday sezsin.
Adabiyot-hunar, uni kasbga aylantirib olgan yozuvchi olmaga tushgan qurtdan farq qilmaydi.
Umid bilan qo’liga qalam olgan, el-yurtga yozish-chizishi bilan xizmat qilishni istagan, shu yo’l bilan ko’proq va yaxshiroq xizmat qila olishiga ko’zi yetgan har bir kishining amali yaxshi asarlar yaratish bo’ladi.
Bolalar yozuvchisi, shubhasiz, talantli, bilimli, pedagog bo’lishi kerak, lekin bularning ustiga o’zi odamoxun bo’lmasa, qadri bir pul.
Bolalar uchun kitob yozadigan kishi g’oyat usta san’atkor, katta tajribali pedagog, tilning zarshunosi bo’lmog’i kerak
Yozuvchining vazifasi yaxshi asarlar yozish, xalq dilining tarjimoni bo’lish bilangina cheklanmaydi, uning vazifasiga adabiyotni har qanday balo-qaodan qo’riqlash, adabiyotning sergak, jasur posboni bo’lish ham kiradi.
San’at asari chaqmoq, mushak, kamalak singari lahzani obod qiladigan umri qisqa, mag’zi puch go’zallik emas, balki adabiyotni bezaydigan, umri boqiy va mag’zi to’q go’zallikdir.
O’qishli kitob go’zallikdir, lekin go’zallikda ham go’zallik bor. Qorong’i kechada otilgan mushak ham go’zal, quyoshga qarab xandon tashlab turgan gul ham go’zal. Osmonda sochilib ketgan rang-barang olov va oqish izlar go’zalligi ko’zni qamashtirsa ham puch go’zallik, shuning uchun bebaqodir. Gulning go’zalligi esa to’q go’zallik, chunki uning bag’rida hayot bor, shuning uchun abadiy go’zallikdir. G’uncha guldan ham go’zalroq, chunki uning bag’rida ikki hayot- o’z hayoti va yana gul hayoti bor.
Bir suhbatda birov san’at asarining yaxshi-yomonligi har kimning didi, ta’bi, o’sha tobdagi kayfiyatiga bog’liq, deb qoldi. Sirtdan qaraganda, bunga qarshi bir nima deb bo’lmaydiganga o’xshaydi, lekin haqiqatda bu ta’rif san’atning qalbiga xanjar uradi, uning qanotini qayiradi.
Biz bu asarni yomon, ikkinchisini yaxshi, uchinchisini so’z san’atining mo’jizasi deymiz. Shunda hammadan burun nimani ko’zda tutamiz? Avval shu savolga javob berish kerak.
Modomiki, kitob keng o’quvchilar ommasi uchun yozilar ekan, bu savolga o’sha omma nuqtai nazaridan qarab javob berish zarur. Omma o’zini maftun qiladigan, rohat bag’ishlaydigan narsani o’qiydi. O’shani yaxshi asar deb biladi. O’quvchi kitobni “madaniyatdan orqada qolmaslik uchungina emas, zo’r rohatdan mahrum bo’lmaslik uchun o’qisa hisob. Shunday asar yaxshi asar bo’ladi… Assar to’g’risida eng to’g’ri, xolis yozilgan taqriz kutubxonaning daftarida bo’ladi.
Eng yaxshi tomosha bo’lmagan drama, qo’lga olish bilan jozibasiga tortib ketmaydigan adabiy asar yaxshi narsa bo’lmaydi. Agar birov yozuvchi asarning shu tomoniga e’tibor qilgani erinsa yokierinmagani taqdirda ham udda qilolmasa-yu o’zining ojizligini, mas’uliyatsizligini “mazmun”, “olijanob maqsad” iboralari ostiga berkitsa, san’atni, eng muhim tarbiya qurolini beburd qilgan bo’ladi.
Maqsad naqadar olijanob bo’lmasin, Chexovning tili bilan aytganda, “qurbaqaga shaker sepib berganing bilan baribir yemaydi”.
Bizda hissiz yozilgan, nuqul aql sotadigan, kitobxonni adabiyotdan bezdiradigan sovuq kitoblar oz emas. Bu xildagi kitoblar kitobxonga bir nima berish o’rniga o’z avtorining sharmandasini chiqaradi.: modomiki, yozuvchi voqelikdan ilhom olmagan ekan, modomiki, voqealarning mohiyatini, odamlarning dilini anglamagan ekan, bu hol uning hayotga loqayd qaraganini, ichki darddamn mahrum, befarosat va shapko’r ekanini ko’rsatadi. Yozuvchi kitobni ilhom oti bilan alanga oldirmasa, kitobxonning qalbiga o’t yoqolmaydi. Kitob kitobxonning qalbida ezgulikka otashin muhabbat, qabohatga omonsiz nafrat uyg’otmasa, o’quvchini maftun qiladigan fazilatdan mahrum bo’ladi.
Masalan, mana shunday hikoya yozgan yozuvchiga nima ilhom berdi ekan: ongli paxtakor chol o’g’liga g’ozani sug’orib qo’yishni buyuradi. Ongsiz o’g’il kinoga ketadi, g’o’zani suv bosadi. Chol o’g’lini o’tqazib qo’yib, agrotexnikadan leksiya o’qiydi. Shu bilan yozuvchi kitobxonga agrotexnikadan ta’lim beradi.
Zaruratsiz, ichki dardsiz, ehtirossiz yozilgan asar o’lik bo’ladi. Bundoq asarga hech qanaqa g’oya, muhim mavzu jon kirgizolmaydi.
Bizningcha, rangsiz, nursiz, haroratsiz yozilgan asarlar hayotni chuqur o’rganmasdan, uning achchiq-chuchugini tatimasdan, o’sha hayot odamlarining qalbiga qalbni payvand qilmasdan, dardsiz, ehtirossiz, ya’ni ilhomsiz yozilgan asarlardir.
Navoiyning bir hikmatli so’zi bor:
Garchi quyoshdin parvarish olam yuziga om erur,
Sahroda kamqog’u tikan, bo’stonda sarvu gul bitar.
Ya’ni: quyoshning nuri barchaga barobar bo’lsa ham, sahroda tikanu bo’stonda sarvu gul bitadi.
Bu juda chuqur, juda zo’r gap, do’ppini yerga qo’yib, xo’p mo’ylab ko’radigan gap.
Bir xil talantga ega bo’lgan ikki odam bir xildagi sharoitda ikki odam bo’lib qolishi mumkin.
Demak, yaxshi shoir bo’lish uchun katta talent, yaxshi sharoitning o’zi kifoya qilmaydi.
Men adabiyotga qadam qo’ygandan beri adabiyotga kirib chiqqan odamlarning soni bor sanog’i yo’q. Bularning bir qismi yozish-chizishga bo’lgan havasini talant deb o’ylagan, shuning uchun adabiyotga yanglish kirgan odamlardir.
Bularning yana bir qismi adabiyot qalbning bir chekkasini emas, hammasini talab qilishini bilmagan, talant kun sayin mehnat bilan jilo berib turilmasa, zanglab, butkul yaroqsiz holga kelib qoladigan asbob ekanidan bexabar kishilar edi…
Hayotni tashkil qilolmaslik, yashay bilmaslik, turmushda intizomsizlik adabiyotimizga katta zarar yetkazadi.
O’qishlik kitob yozish, uning har sahifasini, har satrini kitobxonga manzur qilish, kitobxonni quvontirish, uning ko’nglini topish oson emas. Bunday kitobni yozish uchun yozuvchining mahorati, kitob yozishga havasi, hatto yengib bo’lmaydigan xohishi ham kifoya qilmaydi, bularning ustiga dard, hayot bergan ilhom, kalla va qalbdan boshqa har qanday mayda orzu-havasni, har qanday manfaat-g’arazni quvib chiqaradigan yirik-yuksak g’oya mavj uradigan ilhom kerak. Ilhom bilan mahorat toshgandagina kitob yozuvchining qalbidan qo’shiqday otilib chiqadi, kitobxonning qalbida aks-sado yangraydi.
Ko’p so’z yolg’onning yuzini pardalash uchun kerak. Qisqa yozish uchun qattiq mehnat, erinmay o’qish kerak.
….Siz o’z uslubingizni yarating. Odamlar o’qiganda, avtorning nomisiz ham maqola sizniki ekanini bilib oladigan bo’lsin. Uslubni yarating, uni hamisha pok saqlang. O’z-o’zini hurmat qilmaydigan odamni o’quvchi ham hurmat qilmaydi, o’qimaydi.
Yozuvchilik yurakning yarmini emas, hammasini talab qiladi. Ko’zning nurini, belning quvvatini to’la oladi. Agar maymun mendek mehnat qilsa, u ham yozuvchi bo’lib ketardi.
Yaxshi gap yetilgan qaziga o’xshaydi, chaynagan sayin mazasi chiqaveradi.
Yozuvchilik- vijdon ishi. Yozuvchilikdan non yeyman degan odam xato qiladi.Biron kasbni egallab, noningizni butun qiling, keyin yozuvchi bo’ling. Ana unda manfaatga berilmaysiz, pul topish uchun yozmaysiz, vijdoningiz “yoz” deganini yozasiz.
Agar yozuvchining axloq kodeksi tuzilsa, men halollik bilan shijoatni birinchi o’ringa qo’yar edim.
Qaysidir bir mamlakatda hayvonot bog’ida keksa fil bor ekan, zanjirband fil yuz yil davomida qoziq atrofida aylanibdi. Oqibatda zanjir yeyilib, uzilibdi. Shundan keyin ham fil maromini buzmasdan uzilgan zanjirni sudrab qoziq atrofida yana yuz yil aylangan ekan.
Adabiyot-muqaddas narsa, u-iste’dod mahsuli. Adabiyot orqali kun ko’rmoqchi, boylik va shuhrat orttirmoqchi bo’lganlar bu muqaddas dargohga yotdirlar.
Badiiy asar iste’dod tomonidan yaratiladi, u devor emaski, hashar yo’li bilan tiklab qo’yish mumkin bo’lsa.
Har bir asar bamisoli gulga o’xshaydi. Gulning bir xili yaxshi hid bersa, ba’zisi qo’llansa bo’ladi. Yozuvchi ham shunday, yaxshi bo’y taratadigan bo’lishi kerak.
Qalam - ijodkor qo’lida bamisoli qilich, uni qanday o’ynata bilish qalamni tutgan kishiga bog’liq. She’riyatmi, prozami, dramaturgiyami…buning ahamiyati yo’q. hamma gap tanlangan mavzu, yig’ilgan omil, ya’ni har bir masalligning qopqog’I, loyiq kelgan o’z qozonida dimlangan-dimlanmaganida.
Timay qoqqan eshik ochiladi. G’oyibdan qandaydir bir ilohiy kuch kutib yashash-suvga suyanganday gap.
Adabiy vahimachilikdan hanuz qutilmagan shubha bandalari tuyxumdsan tuk qidiradi, maydonga kelgan har bir asarnitirnoqlab, hidlab, iloji bo’lsa, yozuvchining boshiga chertib ko’rishni, bulardan albatta nuqson topishni, loaqal asarni shubha ostida qoldiradigan har xi limo ishoralar qilishni, chala-yarim gaplarni aytib, mish-mishlarga oziq berishni o’zining kasbi hisoblaydi. Bu xildagi shubha bandalari uchun yozuvchi ularning hukmini kutib, qora kursida o’tirgan gunohkor: kitobxon, tomashabin esa bog’cha yoshidagi bolalar!
Asardagi har bir ism ortida tirik odam turadi. Rostki, kitobga bir odamni olib kirdingmi, unga jon ato qilishing kerak. Yozuvchilikning eng qiyin joyi ham shunda. Ko’p yozuvchilarimiz shundan oqsashadi. Kitobda “qahramon” bor, qiladigan ishining tayini yo’q. Oti boru, o’zi yo’q. Taqdiri yo’q.
Asar qahramoni iloji boricha torroq teshikdan o’tgani ma’qul. Shunda uning kimligi ko’rinadi. Kitobxonning esida qoladi.
Ba’zi kitoblarning tiliga hayron qolaman. Qahramoni odamga o’xshab gapirmaydi…
Adabiyotga o’g’ri mushukka o’xshab tuynukdan oshib tushadiganlar ham bo’ladi…
Ba’zilar asariga chiroyli detal kiritishga o’ch bo’ladi. O’sha detal chiroyli bo’lsa bordir. Ammo asarning bosh maqsadiga xizmat qilmaganidan keyibn tegirmonchining mahsisiga o’xshab qolaveradi. Oyoqni bir qoqsangiz yopishgan un gardi tushib ketadi-yu, burishgan mahsi ko’rinib qolaveradi. Detal pardoz emas, husn bo’lib asarni ochishi kerak…
Haqiqiy yozuvchi qanday mashhur bo’lib ketganini o’zi bilmaydi. Uni xalq ko’taradi. Hayronman, bir xil yozuvchilar bor: men hali o’lganim yo’q, deb pisanda qilish uchun asar yozib e’lon qiladi. Asar degani dard bilan tug’iladi.
Adabiyotning tosh-tarozisi - o’quvchi, kitobxon. Uni yozuvchi o’zidan bezdirishi kerak emas.
Toshi og’ir og’ayning bo’lgani bilan adabiyotga iste’dodsiz, mehnatsiz kirib bo’lmaydi.
…Asar qovoqari chaqqanday semiz…
Semiz kitobning yuragi yaxshi tepmaydi.
Xomsemiz asar ustidan aspfalt qiladigan mashina o’tkazish kerak.
Yozuvchilikning boshqa hunarlardan farqi-yozuvchi o’zini-o’zi operatsiya qiladi: yozganini qisqartirib tashlay oladi.
Jozibadan mahrum bir qo’lyozmani Abdulla Qahhor varaqlab o’tirganida yoniga shoir Sami Abduqahhor kirib qolibdi. Abdulla Qahhor qo’lyozmani ko’rsatib:
- Bunday kitobni o’qish uchun sabrdan tashqari umr ham kerak. Umri yetgan o’qiydi- degan ekan.
Yana asar haqida:
- Qahramoni shira bosib, asar davomida juda sekin o’sadi.
Ilhomsiz, ehtirossiz yozilgan asar changlanmagan gulga o’xshaydi. Guli bor. Lekin meva, hosili yo’q.
Bunga o’xshagan yozuvchining yonidan ilhom parisi paranji yopinib o’tadi…
Bir muallif bilan suhbat chog’ida:
-Aytiladigan gapning o’zini ayta berish kerak. Yoniga supurgi bog’lab nima qilasiz?!
Yozuvchi ilhomining makoni-xalq dilida, shod odamning qahqahasida, jabrdiydaning dodida, oshiq-ma’shuqlarning ko’zida!
Sami Abduqahhor Abdulla Qahhordan bir kitobni “o’qidingizmi?” deb so’raganida, u kishi:
-Ha, o’qidim, lekin hazm qilib bo’lmaydigan asar ekan. Palag’da tuxumga murch sepib bergan bilan uni yeb bo’lmaydi-ku?!-degan ekan.
O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasi majlisidagi nutqidan:
-Biz oqsoqollar bir-birimizni yalaydigan bo’lib qolganmiz. Yoshlar hech ro’y-xotir qilmay bizning kamchiliklarimizni ko’rsatib berishlari kerak.
Ba’zi yozuvchining asarini eshitish uchun tekin quloq kerak bo’ladi. Bu- uning xotini…
Asar agar katta adabiyotga kirmasa – asar emas. Bordi-yu, bo’ynidan boylab olib kirilsa, u oyoqosti bo’ladi.
Shunday yozuvchilar bor: umrining birinchi yarmida nom chiqaradi. U nomini boqadi. Umrining ikkinchi yarmida nomi uni boqadi. Adabiyotda bunday bo’lmasligi kerak.
Gap qancha yaxshi bo’lsa, u shuncha qisqa bo’ladi.
Shunday tanqidchilar ham borki, bir yozuvchining bir asarini tanqid qilib qo’yadi-da, keyin shu avtorning yangi asarini kutadi. U to’g’rida “yaxshi gap aytib, avvalgisini yuvmoqchi” bo’ladi.
Yozuvchining mahorati shundaki, butun bahorni atigi chigitdek keladigan g’o’ra ichiga qamab bera oladi.
Ilhom deymiz. Yozuvchiga ilhom qachon keladi? Ilhomning o’zi hech qachon kelmaydi. Ilhomni yozuvchining o’zi qidirib borishi, topishi kerak.
Ilhom deb atalgan parizod, nozanin yorning makoni qayertda? Ilhomning makoni xalqning dilida majburiyat emas, zaruriyat, xohishga aylangan mehnatningshavkati baxtiyor odamning qahqahasida, jabrdiydaning ko’z yoshida, oshiq va ma’shuqlarning ko’zlari va so’zlarida, odamda mehr va g’azab uyg’otadigan hodisa va voqealarning mag’zida… Ilhom qidirgan yozuvchi xalqning qalbiga qo’l solishi kerak.
Xalqning qalbiga uzoqdan qo’l solib bo’lmaydi, qo’l solish uchun uning oldiga borish kerak.
His qilish uchun yozuvchiga o’zining shaxsiy kechinmalari bilan bir qatorda mushohada ham yordam beradi. Yozuvchi o’zi boshidan kechirgan va kechirishi mumkin bo’lmagan hodisalarnizo’r diqqat bilan mushohada qiladi. Turmushni o’rganish degan so’zning ma’nosi turmushni mushohada qilish demakdir. Eng zo’r yozuvchilar eng zo’r mushohada kuchiga ega bo’lishgan. Odamlarning raftoriga oid eng kichik narsalardan tortib, katta-katta ijtimoiy hodisalargacha zo’r diqqat bilan o’rganishgan. Boshqa kishilarning diqqatini jalb qilmagan hodisalar, bularning diqqatini jalb qilgan, e‘tiborini tortgan.
Mana shuning uchun har bir asarda yozuvchining shaxsiy kechinmalari, tarjimai holi unsurlari bo’ladi. Yozuvchi ba’zan biron tipga asaos qilib haqiqatga mavjud odamni ham oladi. Bunday hollarda o’sha mavjud odam tipning prototipi bo’ladi. Yozuvchi prototipning o’zigagina xos sifatlarni, xislatlarni tashlab, tip uchun xarakterli bo’lgan boshqa sifatlar, xislatlar qo’shadi. Shunday bo’ladiki, prototip o’zi ekanini bilmaydi.
Hodisa shaklning yaralishiga turtki bo’ladi, hikoya yozib chiqilgandan keyin, boshqa mazmunga kirishi mumkin. Bunday holatda gap yana shundaki, yozuvchi ongidan ma’lum bir hayot hodisasining alomatlari to’planadi, bu alomatlar obrazda gavdalanish uchun faqat muayyan sababga, muayyan shaxs yoki vaziyatning topilishiga qarab qoladi. Bunda yozuvchi tasavvurida shakllanib qolgan tipga bunday muayyan shaxs ichki tomondan qanchalik mos kelishining ahamiyati qolmaydi. Hodisaning mohiyatini yozuvchi belgilab olgandan keyin, uni faqat ma’lum shaklga solish qoladi.
She’r-fikr ekstrakti bo’lishi jihatidan hikmat, ko’ngilga yo’l topishi, undan o’ziga hamohang sado chiqarish jihatidan musiqa.
She’r oshiqning o’qi, musibat diydaning ko’z yoshi, saodat va surur ifodasi bo’lgan qahqaha tovushi.
She’r ko’ngilning oynasi, ko’ngilda nima bo’lsa, shuni aks etadi.
She’r mas’um go’dak, riyoni bilmaydi. Riyo bo’lgan tyerda she’r yo’q.
She’r- mo’jiza. Uning mo’jizalik sirlaridan xabardor bo’lish, bu sirlarni jilovlash har kimga jham muyassar bo’lavermaydi. Bunga erishish uchun zehn, sabr va mehnatdan boshqa yana nimalar kerak.
Poeziya - yuksak san’at.
Ko’pgina oilalarda bolalar o’z ona tilisini mutlaqo bilmaydi! Bu ota-onani zarracha ham tashvishga solmaydi. Ba’zi bir oilalarda bola o’z ona tilisida gapirgani nomus qiladi! Ba’zi odamlar shuni internatsionalizm deyishadi. Buning nimasi internatsionalizm?
Ko’chada biror odam qoidani buzsa, darrov militsionerning hushtagi “chur”illaydi, qoidabuzar mo’maygina jarima to’laydi. Nega endi tilimizni pisand qilmaydiganlar, uni har qadamda buzib rasvo qilayotganlarning mushugini hech kim mushugini “pisht” demaydi?
